Ruiny zamku w Olsztynie – historia, zwiedzanie, dojazd

Ruiny zamku w Olsztynie koło Częstochowy to jeden z najbardziej malowniczych obiektów na Szlaku Orlich Gniazd – zwiedzanie jest możliwe codziennie za niewielką opłatą, a dojazd ułatwiają kursujące autobusy oraz rozległe parkingi. Więcej na temat fascynującej historii, praktycznych wskazówek i otoczenia ruin przeczytasz w naszym artykule.

Krótka historia olstyńskiego zamku

Pierwsze źródła pisane wspominające o tutejszej strażnicy pochodzą z 1306 roku i dotyczą sporu między arcybiskupem gnieźnieńskim Jakubem Świnką a biskupem krakowskim Janem Muskatą. Badania archeologiczne potwierdziły jednak, że murowana warownia istniała już w drugiej połowie XIII wieku, a jej pierwsza nazwa – Przymiłowice – wywodzi się od rycerza Przemiła, który przypuszczalnie rozpoczął budowę.

W XIV wieku król Kazimierz Wielki rozkazał rozbudowę zamku, czyniąc z niego jedną z najsilniejszych fortec broniących granic Królestwa Polskiego od strony Śląska. Prace sfinansowano głównie z dochodów żup solnych w Wieliczce i Bochni – sól była wówczas towarem cenniejszym od złota i stanowiła jedną trzecią skarbca państwa. Władca gościł tu osobiście przynajmniej pięciokrotnie, ostatni raz w 1369 roku, nadając okolicznym terenom przywileje.

W okresie swojej świetności obiekt pełnił również funkcję więzienia stanowego. Najgłośniejszym osadzonym w lochach został wojewoda poznański Maciej Borkowic, skazany na śmierć głodową w 1358 roku za udział w konfederacji panów wielkopolskich wymierzonej przeciw monarchii. Według legendy zjawa nieszczęśnika do dziś pojawia się nocami wśród ostańców.

Oblężenie Habsburga i dramat Karlińskiego

Pod koniec XVI stulecia twierdzę atakował arcyksiążę austriacki Maksymilian Habsburg, główny konkurent Zygmunta III Wazy do tronu. Kiedy kolejne szturmy nie przynosiły efektu, poplecznik pretendenta, Stanisław Stadnicki zwany „Diabłem łańcuckim”, wpadł na szatański pomysł – napadł na odległy dwór w Karlinie, porwał kilkuletniego syna dowódcy i wraz z piastunką wystawił dziecko na pierwszą linię ognia.

Obrońcy, z kasztelanem Kacprem Karlińskim na czele, nie ulegli szantażowi. Decyzja o wystrzale z dział kosztowała życie syna dowódcy, lecz twierdza pozostała w rękach Polaków. To dramatyczne wydarzenie opisał potem w sztuce „Obrona Olsztyna” Aleksander Fredro, a także Władysław Syrokomla.

Upadek fortecy

Zniszczenie przyszło wraz z najazdem szwedzkim podczas potopu. Oddziały idące na Częstochowę zdobyły i spaliły zamek jesienią 1655 roku. Mimo prób odbudowy prowadzonych przez królewskiego fortyfikatora Krzysztofa Mieroszewskiego, wobec rozwoju artylerii obiekt utracił wartość obronną, a wysokie koszty remontu przypieczętowały jego los. Na początku XVIII stulecia okoliczna ludność rozbierała już mury dolnego podzamcza, używając odzyskanego kamienia do wznoszenia kościoła parafialnego w latach 1722–1726.

Co można dziś zobaczyć na zamku?

Do czasów obecnych zachowały się obszerne fragmenty części mieszkalnej, dwie charakterystyczne wieże oraz zarysy budynków gospodarczych, piwnic i murów obronnych. Całość majestatycznie góruje nad wapiennymi skałami, które włączono bezpośrednio w strukturę budowli, czyniąc ją doskonałym przykładem zamku jaskiniowego.

Odtworzone zostały również fundamenty kuźnicy oraz widoczne są ślady starożytnych dymarek – dawnych pieców hutniczych. Na rynku miasteczka stoi makieta wiernie rekonstruująca wygląd twierdzy w XVI wieku, przygotowana na podstawie badań oraz wizji malarza Jana Gumowskiego.

Charakterystyczny na tle panoramy jest cylindryczny stołp, mierzący 35 metrów, stanowiący najstarszą część warowni. Obok wznosi się kwadratowa Baszta Starościańska, udostępniana czasem jako dodatkowy punkt widokowy, z którego widać rezerwat krajobrazowy Sokole Góry, pasmo Biakła oraz odległą panoramę Częstochowy.

Baszta Studzienna i podziemia

W obrębie zamku dolnego znajduje się Baszta Studzienna kryjąca wejście do zamkowej pieczary. Jej nazwa nie jest przypadkowa – w skale wykuto studnię sięgającą nawet 80 metrów, zaopatrującą niegdyś załogę w wodę. Niedawno zakończono tu prace konserwatorskie, odtwarzając historyczną klatkę schodową oraz przystosowując kilkukondygnacyjne wnętrze do celów muzealnych.

Poza studnią w trakcie badań archeologicznych w 2015 roku zidentyfikowano położenie trzech filarów mostu zwodzonego oraz relikty wieży bramnej. Pięć lat później odkryto dotąd nieznany system korytarzy i szczelin skalnych, częściowo dostępny dla zwiedzających.

Fundusze na rozbudowę czerpano głównie z żup solnych – sól była cenniejsza od złota, a dochody z jej wydobycia stanowiły jedną trzecią skarbca Królestwa Polskiego.

Zwiedzanie zamku w Olsztynie – godziny, cennik, bilety

Wzgórze zamkowe można zwiedzać samodzielnie przez cały rok, a szacowany czas spaceru po głównych punktach wynosi około godziny. Bramy otwierają się codziennie o godzinie 9:00, natomiast zamknięcie następuje w godzinach wieczornych uzależnionych od sezonu – dlatego zawsze warto sprawdzić bieżący harmonogram przed wyjazdem.

Kasa znajduje się przy głównej bramie wjazdowej, a w sezonie letnim także przy podejściu od strony spichlerza. Płatności przyjmowane są wyłącznie gotówkowo.

Podstawowy cennik przedstawia się następująco:

Jak dojechać i gdzie zaparkować?

Ruiny położone są około 15 kilometrów na południowy wschód od Częstochowy, w centrum małej miejscowości gminnej. Z miasta regularnie kursują autobusy komunikacji miejskiej linii 57, 58, 59 oraz 67 – przystanek zlokalizowany jest przy ulicy Zamkowej, zaledwie kilka minut spacerem od bramy wejściowej.

Osobom zmotoryzowanym poleca się kilka wariantów postoju, różniących się odległością i kosztem:

• dworcowy na Rynku (5 minut pieszo),
• płatny, rozległy przy ulicy Kościelnej – koszt 10 zł za cały dzień,
• bezpłatny obok kościoła parafialnego, oddalony o około 10 minut spacerem.

W weekendy oraz wakacyjne popołudnia znalezienie wolnego miejsca na płatnych parkingach może być utrudnione, dlatego rozsądnie jest przyjechać wcześniej lub od razu skierować się w stronę darmowej strefy przy kościele św. Jana Chrzciciela.

Otoczenie zamku i atrakcje w sąsiedztwie

Zamkowe wzgórze otaczają rozległe łąki, które latem doskonale nadają się na piknik i leniwy odpoczynek z widokiem na rezerwat skalny. Tuż przy wejściu urządzono ogólnodostępny plac zabaw, a deptak – czyli ulica Zamkowa – obfituje w lokale gastronomiczne, sezonowe kramy z pamiątkami i punkty z regionalnym jedzeniem.

W odległości kilkuset metrów od ruin wznosi się góra Biakło, nazywana jurajskim Giewontem. Szlaki piesze oplatają też formacje zwane Olsztyńskimi Skałami, pełne fantazyjnych ostańców noszących wspinaczkowe nazwy – Ganek Ewy, Szafa, Grzyb czy Dziewica. Miłośnicy przyrody powinni odwiedzić Rezerwat Sokole Góry lub ukryte wśród lasów Jeziorko Krasowe.

W jaskini pod zamkiem dolnym archeolodzy odkryli kilkaset krzemiennych narzędzi neandertalskich, co dowodzi obecności człowieka na tym terenie już kilkadziesiąt tysięcy lat temu.

Legendy, filmy i cykliczne imprezy

Oprócz opowieści o duchu wojewody Borkowica krąży tu podanie o podziemnym tunelu łączącym zamek z klasztorem na Jasnej Górze. Choć zapewne to tylko legenda, tajemnicze ciągi korytarzy odkrywane w czasie prac konserwatorskich podsycają historyczną wyobraźnię.

Malowniczość miejsca docenili też filmowcy – fragmenty „Rękopisu znalezionego w Saragossie” Wojciecha Jerzego Hasa oraz „Demonów wojny według Goi” Władysława Pasikowskiego kręcono właśnie tutaj. Każdego sierpnia w murach odbywa się ponadto Turniej o Szablę Starosty Olsztyńskiego, przyciągający bractwa rycerskie i tłumy widzów.